'Anticiperen op de vergrijzing'

Met de komst van het kabinet-Rutte begon de grote reorganisatie van departementaal Den Haag: Economische Zaken en LNV werden samengevoegd tot het superministerie Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I)  en Verkeer en Waterstaat en Vrom gingen op in het nieuwe ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM).

Het zijn twee reorganisaties zonder weerga, zegt Harry Paul, die als speciale adviseur namens ABD TOP Consultants door de SG van EL&I gevraagd is om de fusie mede te begeleiden, naast Koos van der Steenhoven. ‘Het is sinds de Tweede Wereldoorlog eigenlijk niet meer voorgekomen dat er een geheel nieuw ministerie moet worden opgetuigd,’ aldus de voormalig Inspecteur-Generaal van de Vrom Inspectie.

Daarnaast voert hij een doorlichting uit van het bestuurlijke middenveld in de zorgsector, in opdracht van de SG van VWS. Paul: ‘Het verschil in opdrachten is, dat in geval van EL&I al is gekozen voor samenvoeging van onderdelen waar het kan. In het geval van VWS gaat het eerst om de structuur in kaart te brengen. Aan mij de taak om de ruim dertig zbo’s, adviesraden en agentschappen, die op enigerlei wijze betrokken zijn bij de aansturing van het zorgstelsel, door te lichten en na te gaan of de aansturing en verantwoording eenvoudiger kan.’ De oud-IG merkt op dat een departement en de bijbehorende uitvoerings- en toezichtsorganisaties de weerslag zijn van een historische ontwikkeling. ‘Voor een nieuw probleem wordt vaak een nieuwe dienst of instelling in het leven geroepen en op den duur kan dat leiden tot een ingewikkeld bestuurlijk middenkader.’

Een belangrijk uitgangspunt bij de departementale  fusies is dat de behartiging van waarden en belangen, die in de departementen aanwezig waren voor de fusie, ook na de samenvoeging blijven bestaan, aldus Paul. De belangenafweging moet transparant zijn, zodat de politiek heldere, afgewogen besluiten kan nemen. Hij geeft een voorbeeld. ‘Het huidige kabinet heeft aangegeven te willen focussen op economische groei en mobiliteit, maar dat kan niet betekenen dat Nederland geen aandacht meer besteedt aan alle internationale verplichtingen op het gebied van milieu en natuur. Je wilt niet dat de aanleg van een nieuwe snelweg om de mobiliteit te stimuleren op het laatst toch niet door blijkt te kunnen gaan omdat het in strijd blijkt met Europese regelgeving. Om zulke ontwikkelingen te voorkomen zal het nieuwe departement dus wel degelijk over een milieueenheid moeten beschikken, zodat de belangen goed kunnen worden afgewogen. Je kunt een departement niet alleen inrichten op basis van de aspiraties van een nieuw kabinet. Je moet als ambtelijke organisatie ook vooruit kijken. Een volgende kabinet zou wel weer eens heel erg op milieu kunnen zijn gericht. Je moet voorkomen dat je dan weer een reorganisatie nodig hebt.’

Loongebouw
Om te komen tot een meer flexibel ingerichte overheid, waarbinnen de werknemer veel mobieler kan worden ingezet, is Paul een warm voorstander van het nieuwe, versimpelde loon- en functiegebouw van de rijksoverheid, dat op dit moment wordt ingevoerd op de diverse departementen. ‘Om te flexibiliseren moet je eerst standaardiseren,’ legt hij uit. Daarnaast moet de capaciteit worden ingezet waar dat nodig is en de omvang van de departementen moet daar op worden aangepast. ‘Het is natuurlijk van de gekke – om maar met een eenvoudig voorbeeld te komen – dat het ene departement kampt met een overschot aan chauffeurs en het andere departement juist chauffeurs moet inhuren.’

Nu de overheid in turbo tempo moet afslanken – ook op personeelsgebied – ziet Paul een grote noodzaak voor het actiever toepassen van mobiliteitsbeleid. ‘We zullen voor meer mobiliteit moeten zorgen, maar die creëer je alleen als je mensen ook aanmoedigt om voor iets nieuws te kiezen. Bij de Vrom Inspectie was er een tijdje geleden een medewerker die voor zichzelf begon. Daarbij kreeg ze een duwtje in de rug door een stimuleringspremie en een premie van drie maanden voor het starten van een eigen bedrijf, beide op basis van het sociaal flankerend beleid. Dat is een prima regeling waar veel te weinig gebruik van wordt gemaakt. Helaas geldt de regeling slechts tot en met 2011. Maar ook daarna zal er wel iets aan sociaal flankerend beleid moeten worden ingezet om de gewenste mobiliteit te krijgen.’

Vacaturestop
Nu bij vele rijksdiensten een vacaturestop heerst en de eerste personele gevolgen van de taakstelling vooral neerkomen op het ontslag van extern ingehuurde medewerkers en vacaturestops, heerst er volgens Paul terecht de zorg dat het Rijk te weinig jong talent aan zich weet te binden. Gegeven het feit dat het personeel van de rijksoverheid in rap tempo vergrijst, kan dat leiden tot een zeer onevenwichtige leeftijdsopbouw in de organisaties, zo voorspelt hij. Paul: ‘We zullen moeten anticiperen op die vergrijzing, anders gaat het straks helemaal mis. De leeftijdopbouw bij het Rijk is momenteel zo dat je binnen tien jaar de taakstellingen bij de meeste organisaties kan halen zonder dat er sprake hoeft te zijn van gedwongen ontslag. Maar je wilt niet naar een rijksdienst waar vooral 50-plussers werken. Om te voorkomen dat de overheid te veel vergrijst, ben ik voorstander van de verdeelsleutel “drie eruit, één erin”. Dat wil zeggen dat je op elke drie vaste medewerkers die door pensionering of door het vinden van een andere baan vertrekken, een jong iemand aanneemt. Dat legt wel druk op de taakstelling, die dan via een intensief mobiliteitsbeleid moet worden ondersteund. Maar vers bloed is wel nodig om de organisaties vitaal te houden.’