Rutte versoepelt oekaze-Kok

‘Loyaliteit en vertrouwen vormen de essentie van de relatie tussen ambtenaar en politicus. Daar zal Wikileaks niets aan veranderen.’ Roel Nieuwenkamp, als bijzonder hoogleraar overheid als arbeidsorganisatie verbonden aan de Ien Dales Leerstoel van de Universiteit van Amsterdam, ziet de uitgelekte bronnen niet als een bedreiging voor de politiek-ambtelijke verhoudingen. ‘Die relatie komt pas op het spel te staan als ambtenaren op eigen houtje opereren en zich niet aan het mandaat houden dat ze van hun minister hebben gekregen,’ stelt de hoogleraar. ‘Zolang een ambtenaar de instructies volgt als hij zaken bespreekt met externen is er niets aan de hand. Ik kan me voorstellen dat het mandaat nu intern nog wat duidelijker wordt uitgesproken, maar de basisregels voor een gezonde relatie tussen politicus en ambtenaar zijn nog steeds dezelfde.’

Dat premier Rutte soepeler wil omgaan met de oekaze-Kok, de richtlijn waarin werd bepaald dat alle directe contacten tussen Kamerleden en een departement via de minister moeten lopen, beschouwt Nieuwenkamp als een positief signaal. ‘Dit laat zien dat de minister-president vertrouwen heeft in de ambtelijke organisatie,’ aldus de hoogleraar. Het  overbrengen van informatie moet daarbij volgens hem het uitgangspunt zijn. ‘Ambtelijke hoorzittingen voor Kamerleden hebben hun nut al vaker bewezen. We zouden hier meer gebruik van moeten maken. Een optie die het verkennen waard is heeft te maken met de wijze waarop de inspecties in Groot-Brittannië direct rapporteren aan het parlement. Afgezien van dit voorbeeld is het belangrijkste  dat de boodschap van de inspectie-ambtenaren ongecensureerd bij de Kamerleden terechtkomt. Dat kan ook in ons huidige systeem al goed geregeld worden.’ 

Nieuwenkamp is geen voorstander van het schuiven met verantwoordelijkheden. ‘De SG in de Kamer verantwoording laten afleggen over de bedrijfsvoering van zijn departement is een oplossing zoeken voor een probleem dat er eigenlijk niet is. If it ain’t broken, don’t fix it.’ Ook ziet hij weinig heil in het aanstellen van een ambtelijk staatssecretaris zoals men deze in Duitsland heeft geïntroduceerd. ‘Het Nederlandse systeem is duidelijk. Er is een heldere verdeling tussen politieke ministers en staatssecretarissen en een a-politiek ambtenarenapparaat. Iedereen weet waar hij aan toe is, dat is de schoonheid van het Nederlandse systeem.’ 

De hoogleraar waarschuwt dat hybride systemen met partijpolitieke benoemingen een schemergebied kunnen veroorzaken dat de stabiliteit van het systeem niet ten goede komt. ‘In veel landen om ons heen verpolitiekt de ambtelijke top. Politieke benoemingen laten vaak lang op zich wachten en dat heeft nadelige gevolgen voor de productiviteit. In de VS worden topambtenaren soms pas een jaar na het aantreden van een president benoemd.’ Een dergelijk systeem met partijpolitieke benoemingen gaat volgens de hoogleraar ten koste van het institutioneel geheugen, de continuïteit en de kwaliteit van de overheidsorganisatie. ‘Het verschuift het geïnstitutionaliseerd wantrouwen een paar niveaus naar beneden, maar lost het probleem niet op.’