'Dejuridiseren is hozen in een lekke boot'

Burgers die klagen bij de overheid zijn kwetsbaar, niet-deskundig en zowel juridisch en financieel afhankelijk, stelde de  Nationale ombudsman in zijn jaarverslag over 2008, dat onlangs verscheen. Ze moeten het in (juridische) procedures opnemen tegen een overheid die in alle opzichten een ruime voorsprong heeft. De overheid is juridisch beter onderlegd, beschikt over een onuitputtelijke spaarpot en kent een breed scala aan deskundige ambtenaren.

'Procederen in een bestuurszaak is onmogelijk als je niet echt goed geïnformeerd bent,' stelt de Groningse hoogleraar bestuursrecht Leo Damen. 'Nu moet je de burger vergelijken met iemand die in de mist tegen een heuvel opploegt.' De ongelijkheid in macht kwam onlangs ook onder de aandacht door de zaak van de Almelose kok Ahmet O. Na gesteggel over het wel of niet toekennen van een vergunning aan zijn grand café - O. was alvast begonnen met zijn zaak in afwachting van de juiste papieren omdat meer horecazaken in de Twentse stad gedoogd werden - ging hij over tot gijzeling van een wethouder. O. zou gek gemaakt zijn door de gemeente.

De tegenwerking die O. zegt te hebben ervaren, is geen uitzondering, stelt Twan Tak, de Maastrichtse emeritus hoogleraar staatsrecht. 'Het is helaas een vast patroon aan het worden. Vanaf begin jaren negentig wijst Tak de overheid al op de fouten in het huidige rechtssysteem. 'Burgers zijn te afhankelijk van het bestuursrecht, waarin overheidsbeslissingen bij wet worden "gedicteerd" en de uitvoering volgens de Raad van State niet inhoudelijk mag worden gecontroleerd door de rechter.' Dat vindt Tak weinig effectief. In dat systeem staat het handelen van de overheid centraal, niet de gevolgen daarvan voor de burger. Wat er 'fundamenteel fout' zit in het rechtssysteem is volgens hem dat er bij rechtsbescherming alleen aandacht is voor procedures en formulieren.  'De overheid kijkt niet naar wat een besluit teweegbrengt bij de burger.' Ook Damen vindt dat het lastiger is geworden om goed te procederen. 'Er zijn in de loop der tijd boobytraps in het systeem ingebouwd, waardoor een burger het in één keer goed moet doen, terwijl het bestuur eindeloos fouten mag maken.'

Dejuridisering is op dit terrein nog niet gelukt, vindt Damen. De voorgenomen invoering van de zogenoemde 'bestuurlijke lus' in de Algemene wet bestuursrecht (Awb) bijvoorbeeld legt vooral 'de nadruk op het feit dat het bestuur fouten mag maken.' Door de lus wordt het mogelijk een gebrek in een besluit te corrigeren, zonder dat het gehele besluit vernietigd moet worden. 'Alle dejuridiseringscampagnes in Den Haag zijn mislukt,' zegt Damen. 'Het Belastingformulier is elk jaar anders, de Awb wordt voortdurend vertimmerd. Dejuridisering is hozen in een lekke boot.'

Volksverlakkerij
De gang naar de rechter is nog steeds de beste manier om een conflict met de overheid op te lossen, vindt Tak. 'Mediation in het bestuursrecht is de grootste volksverlakkerij die er bestaat,' zegt hij. 'Overheidsgezag is eenzijdig, en ook topdown. Dat kan je nooit vervangen door een tweezijdige benadering. Overheidsgezag is in het belang van de hele gemeenschap, maar als je een publiek conflict onderwerp gaat maken van mediation tussen de overheid en één burger, dan staat de rest van Nederland buiten spel. Het is fout als de overheid met één persoon tot zaken komt.'

Tak vindt dat de scheiding van de trias politica scherper moet. 'Overheidsbesluiten moeten worden uitgevoerd en alleen de gevolgen voor de individuele burger moeten door een rechter kunnen worden gecontroleerd. Geen gezeur meer met bezwaarschriftprocedures, maar meteen beginnen met uitvoeren van beleid.' Alleen voor burgers die zelf geraakt worden in hun belangen is het in dit scenario zinvol de gang naar de rechter te wagen.