'De markt kent geen moraal'

De staat heeft zich de afgelopen jaren teveel als marktpartij gedragen, zo stelt Tjeenk Willink in het jaarverslag van de Raad van State over 2008. Volgens fractievoorzitter Agnes Kant van de SP, is de analyse, hoewel niet nieuw, 'haar uit het hart gegrepen'. De noodzaak voor een parlementaire enquête naar de marktwerking is er niet minder om geworden, aldus de SP-frontvrouw. 'De markt kent geen moraal.'

Tjeenk Willink meent dat 'de visie op de overheid als bedrijf failliet is'. Het fragiele evenwicht tussen staat, markt en burger is verstoord geraakt doordat de overheid steeds meer beslissingen aan de markt over heeft gelaten. 'Elk systeem heeft de neiging een in zichzelf gekeerd systeem te worden, waarbinnen tegen-geluiden slechts in aangepaste vorm doordringen. Dat is precies wat er de laatste decennia is gebeurd,' aldus Tjeenk Willink. Het heeft geleid tot 'overaccentuering van het management en het financieel beheer en een verwaarlozing van inhoudelijke deskundigheid'. Na de val van de Muur, aldus de Raad van State, nam de vrijemarktdemocratie een grote vlucht. 'Het besef van wederzijdse verantwoordelijkheid ging daarbij voor een belangrijk deel verloren.'

De gevolgen strekken verder dan alleen het marktwezen. Doordat de zwakke plekken in de democratische rechtsorde zich openbaarden, en het besef van gemeenschappelijke verantwoordelijkheid vervaagde, nam de wet van vraag en aanbod de macht over. 'Het boeken van resultaat op korte termijn werd de graadmeter voor succes,' schrijft de vicepresident.

Verweesd
De woorden van Tjeenk Willink zijn koren op de molen van de SP. De grootste oppositiepartij is al vanaf de begindagen - de partij kwam in 1994 voor het eerst in de Tweede Kamer - fel tegen het idee van de staat als marktpartij.'Het is een hele goede analyse,' vindt fractievoorzitter Kant dan ook. 'En het is goed dat er nu discussie over komt. De publieke zaak is verweesd, de politiek en de burger gaan er niet meer over. Dat is een groot probleem, want dan kun je als overheid belangrijke zaken niet meer goed organiseren.'

'De overheid als bedrijf was altijd al een slechte visie,' vervolgt Kant. 'De overheid is geen bedrijf, maar hoort het algemeen belang te dienen. Deze manier van denken was gedoemd te mislukken. Natuurlijk, de overheid is gebureaucratiseerd en er is wantrouwen ontstaan vanuit de burger. Dat moeten we stoppen. Niet op een bedrijfsmatige manier, maar door de publieke zaak de publieke zaak te laten zijn.'

Was er een crisis voor nodig om te concluderen dat de staat niet alles aan de markt moet overlaten? Kant: 'Daar ben ik nog niet van overtuigd. Ik hoop het wel, het is duidelijk dat de overheid een andere koers moet varen. Het tijdsgewricht zit nu mee.' Er is ook een verschil, zegt de fractievoorzitter. 'De economische crisis, een gevolg van het neoliberale beleid, is echt met een schok gekomen. De gevolgen daarvan zijn makkelijk te zien. De crisis van de publieke zaak is er vanaf de jaren tachtig sluipenderwijs gekomen, maar is wel door dezelfde ideologie veroorzaakt, al is het onder de Paarse kabinetten wel versneld.'

Onder meer de zorgsector is in de ogen van de SP de dupe geworden van marktwerking. De partij wordt daarin in het gelijk gesteld door Tjeenk Willink, die zich zorgen maakt om de schaalvergroting in de zorg. Kant beaamt: 'De menselijke maat is belangrijk. Als je die terugbrengt, vergroot je de betrokkenheid. Mensen lopen nu tegen enorm grote, bureaucratische  instanties aan.'

Naast een parlementaire enquête naar de oorzaken van de economische crisis, pleit de SP voor een enquête naar marktwerking. Kant merkt nog niet dat de steun voor dat laatste in de Tweede Kamer toegenomen is. 'Het zou wel zo moeten zijn,' stelt ze. 'Inmiddels hoor ik wel geluiden in die richting vanuit de PvdA, maar het is nog niet zover. Ik heb de indruk dat ze het daar wel zien. Ik heb Wouter Bos er ook uitspraken over horen doen - maar het lijkt erop alsof ze er in het kabinet niet zo'n stempel op kunnen drukken.'