Nagenoeg geen Europese ervaring op topniveau

Als de overheid optimaal wil blijven functioneren, is het bevorderen van kennis over ‘het Europese’ essentieel, zo concludeerden onderzoekers van Clingendael in het rapport Naar een sterker Europees profiel voor directeuren eind 2007. EU-deskundigheid zit namelijk niet zo diepgeworteld in de leidinggevende niveaus. Zo hebben de huidige secretarissen-generaal nagenoeg geen Europese ervaring. Alleen Ed Kronenburg is in Brussel gestationeerd geweest, maar dat is voor een SG van Buitenlandse Zaken niet zo vreemd. Hij werkte onder meer bij de Permanente Vertegenwoordiging van de Europese Unie en als plaatsvervangend kabinetschef van oud-Eurocommissaris Hans van den Broek.

‘Wij beargumenteren in het rapport dat topambtenaren, als spelbepalers en regisseurs binnen departementen, op zijn minst kennis van het speelveld en de Europese kaders moeten hebben,’ aldus Mendeltje van Keulen, coauteur en senior fellow van het Clingendael European Studies Programme. ‘De behoefte aan EU-kennis en ervaring is sterk afhankelijk van de desbetreffende functie. Dat topambtenaren regelmatig rouleren van functie, vereist dat iedereen over Europese bekwaamheid beschikt. Ze krijgen er op den duur allemaal mee te maken.’

Om de Nederlandse positie en belangenbehartiging in Europa te versterken, heeft het kabinet besloten tot het invoeren van een Europees personeelsbeleid als onderdeel van het programma Vernieuwing Rijksdienst. Het project heeft enkele rijksbrede doelstellingen, waaronder het vergroten van het aantal EU-opleidingen en trainingen en het aantal gedetacheerde ambtenaren, Experts Nationaux Detachés (END’ers), bij de Europese Commissie. Bovendien wordt deelname aan het concours gestimuleerd en zouden rijkstrainees een semester op een EU-gerelateerd terrein moeten werken. Het beleid versterkt met name het Europese element aan de basis en in het midden-kader. Zo is er meer aandacht voor Europa in departementale opleidings-programma’s, het rijkstrainee-programma en het ABD--Kandidaten-programma van BZK. Het bevorderen van Europese kennis en ervaring onder topambtenaren vraagt om een andere aanpak.

‘Europese kennis is iets wat zal moeten groeien,’ benadrukt Van Keulen. ‘De huidige generatie topambtenaren stamt uit de periode dat kennis van Europa nog niet noodzakelijk was.’ Omdat directeuren slechts zes dagen per jaar tijd voor persoonlijke ontwikkeling hebben, moet Europa concurreren met andere onderwerpen. Het criterium waarin gesteld wordt dat een ABD-manager ‘ervaring heeft met het werken in een steeds complexer wordende Europese dan wel internationale context’ wordt nu nog als richtlijn gebruikt, maar zal vanaf 2011 als hard toelatingscriterium gaan gelden voor een functie in schaal 15 en hoger.

Coaching
‘Het gebrek aan ervaring zal vanzelf verdwijnen in de toekomst, maar er zijn wel degelijk mogelijkheden voor huidige topambtenaren,’ aldus Van Keulen. ‘-Individuele coaching is een uitstekende manier om kennis te vergroten. Het gebeurt vaak voor andere vaardigheden. Waarom zou men geen gebruik maken van coaching op Europees gebied?’ Het volgen van een opfriscursus is volgens haar een andere manier en ze wijst er meteen maar even op dat haar organisatie daarin kan voorzien. Zo heeft Clingendael dit voorjaar een eerste EU-masterclass georganiseerd voor directeuren en afdelingshoofden van Verkeer en Waterstaat. Richard Ossendorp, hoofd van de afdeling Europa van de directie Internationaal en Strategie van VenW: ‘In deze masterclass is gesproken over het belang van Europese besluitvorming, de mogelijkheden tot agendasetting en de problemen waar je soms tegenaan loopt bij de uitvoering en de handhaving van EU-regels. Natuurlijk is ook de vraag aan bod gekomen hoe je als manager je Brusselse inzet organiseert.’ Ossendorp vertelt dat volgend jaar een vervolg wordt gegeven aan deze EU--masterclass. ‘Gericht op een gemengd gezelschap, dus niet alleen VenW’ers, maar ook managers van andere departementen zodat we van elkaar kunnen leren.’ Er worden binnen VenW ook andere kennistrajecten gestimuleerd. Via de Universiteit Leiden kunnen VenW’ers die voor het eerst in hun werk in aanraking komen met Brussel zich inschrijven voor een EU-oriëntatiecursus. Ook is er een paar keer een tweedaagse module georganiseerd rondom het thema ‘effectieve beïnvloeding van Brusselse besluitvormingsprocessen’.

‘De tijdsdruk maakt het voor cursisten moeilijk om twee dagen vrij te houden, maar ook om er toestemming voor te krijgen,’ zegt Ossendorp. ‘Wij richten ons daarom in het vervolg op de ontwikkeling van een aantal tailor-made sessies. Korte workshops op maat die aansluiten bij de specifieke behoeften.’ Daarbij zullen zoveel mogelijk EU-experts betrokken worden, zoals lobbyisten uit de vervoer- en watersector, leden van het Europese Parlement en hun assistenten, collega’s van de Permanente Vertegenwoordiging en ambtenaren van de Europese Commissie. Externe trajecten, zoals Effectief opereren in Europa van Clingendael, worden ook aangemoedigd. ‘Het is vrijblijvend, maar we sporen iedereen aan om deel te nemen aan dergelijke activiteiten,’ benadrukt Ossendorp. ‘Kennis van de EU is immers iets wat we in veel van ons werk bij VenW echt nodig hebben.’