Einde aan de stroperigheid

Officieel begon James van Lidth de Jeude (64) vorig jaar vlak voor Kerst als programmaleider. Het uitvoeringsplan Herziening Interbestuurlijk Toezicht werd echter al in mei 2009 vastgesteld. ‘Ik ben in de zomer benaderd, maar toen had ik net ja gezegd op de vraag of ik nog vier maanden in Almelo wilde burgemeesteren,’ verklaart de programmaleider, die eerder dertien jaar burgemeester van Deventer was. Hij ervaart deze uitgestelde start niet als een manco. ‘Ik heb van deze tijd mooi gebruik kunnen maken om me alvast te oriënteren en een aantal kennismakingsgesprekken te voeren.’

Van Lidth de Jeude, van huis uit wis- en natuurkundige, begon zijn loopbaan als leraar. Na twaalf jaar op een middelbare school, waar hij nog natuurkundeles gaf aan André Rouvoet, maakte hij de overstap naar de politiek. ‘In 1982 werd ik wethouder in Utrecht, eerder was ik al raadslid in deze gemeente,’ aldus de oud-burgervader. Hij heeft in gemeenteland zijn sporen ruimschoots verdiend. Zo maakte hij deel uit van de commissie-Brinkman die in 2004 het kabinet adviseerde over het terugbrengen van het aantal specifieke uitkeringen, zat hij in de Raad voor de Gemeentefinanciën en was hij voorzitter van de interbestuurlijke stuurgroep Planning en Control.

Ook al wordt de oud-burgervader in april 65 jaar, aan zijn pensioen denkt hij nog niet. Naast programmaleider is Van Lidth de Jeude met name actief in de culturele sector. Zo is hij voorzitter van de raad van toezicht van hogeschool voor de kunsten ArtEZ, het Nederlandse Watermuseum in Arnhem en het cultuurfonds Bank Nederlandse Gemeenten.

De programmaleider beschouwt zichzelf als een ‘verbinder en knelpuntenoplosser’. De uitvoering van het programma ligt volgens hem vooral bij de projectteams. Deze worden gevormd door medewerkers van de VNG, het IPO, de departementen en de rijksinspecties. Van Lidth de Jeude: ‘Ik zie mezelf als een ambassadeur van het programma. We proberen draagvlak te creëren in het hele land. Alleen dan kunnen we de veranderingen goed doorvoeren.’

Wat behelst volgens u het programma Herziening Bestuurlijk Toezicht?
‘De hoofdzaak is het vergroten van beleidsvrijheid van gemeenten en provincies. Dat gaan we bereiken door het toezicht te verminderen. Controle wordt vervangen door vertrouwen. Dit gebeurt op verschillende manieren. Bijvoorbeeld aan de “voorkant door het maken van heldere beleidsafspraken met alle bestuurslagen. We willen het toezicht tot het hoogst noodzakelijke beperken. Tegelijkertijd wordt de horizontale verantwoording versterkt. De raad en andere lokale spelers zijn dus in eerste instantie aan zet. ’

Waarom is dit programma nodig?
‘We moeten een einde maken aan de stroperigheid. Het kan niet langer zo zijn dat bestuurslagen bij elkaar over de schouders blijven meekijken en meebesturen. We maken een overstap van specifiek naar generiek toezicht. Het wetsvoorstel dat hierover gaat, ligt nu voor advies bij de Raad van State [Wet revitalisering generiek toezicht, RW]. Het voorstel regelt dat er alleen sprake is van toezicht door de bovenliggende bestuurslaag als een gemeente of provincie het te bont maakt. Bijvoorbeeld als er wordt gehandeld in strijd met het recht of als medebewindstaken worden verwaarloosd. Het specifiek toezicht wordt afgeschaft en er wordt nieuw leven geblazen in de al bestaande instrumenten als schorsing of vernietiging van besluiten. ’

Wat betekent dit voor de betrokken overheden?
‘Dit heeft consequenties voor alle partijen. Met name gemeenten zullen meer aandacht moeten besteden aan kwaliteitsborging en horizontale verantwoording. Provincies zullen een nieuwe toezichtrol gaan vervullen. Voor de rijksinspecties verandert er ook veel. Een belangrijk deel van de verantwoordelijkheden van deze inspecties wordt afgebouwd, maar dit betekent niet automatisch dat ze verdwijnen. Er zijn nu verschillende projectteams bezig met het vormgeven van deze herziening.’

Wat zijn de knelpunten?
‘Ik bespeur, begrijpelijkerwijs, enige terughoudendheid bij degenen die nu verantwoordelijk zijn voor het houden van toezicht. Deze herziening vraagt om een omslag in de manier van werken en denken. Het rijk moet niet alleen van mentaliteit veranderen en toezicht overdragen. Gemeenten en provincies moeten ook dat stukje vertrouwen weten te winnen.’