De geheimen van het Binnenhof, Nicis Institute

De tijd dat het old boys network hoogtij vierde is voorbij. De golfbaan is niet langer de lobbyplek bij uitstek, transparantie is het credo. Dat is in ieder geval het standpunt van Frans van Drimmelen en Eiko Smid, de docenten van deze masterclass. De adviseurs zijn professioneel lobby-adviseurs en zijn eveneens bestuurlijk actief. Zo is Van Drimmelen voorzitter van de Beroepsvereniging voor Public Affairs (BVPA) en voormalig landelijk campagneleider van D66. Smid zit al vier jaar in de Utrechtse gemeenteraad voor het CDA. Ook was hij kandidaat voor het Europese Parlement bij de verkiezingen in 2004. Het is al snel duidelijk, de twee routiniers kennen het Binnenhof op hun duimpje.

Public affairs, een wijdverbreid begrip in Haagse contreien, maar wat wordt er eigenlijk mee bedoeld? In een theoretisch betoog zet Van Drimmelen het verschijnsel uiteen. ‘Public affairs is de discipline die zich richt op het publieke belang van een organisatie. Het beoogt de mening- en besluitvorming ten gunste van die eigen organisatie te beïnvloeden. Daarnaast informeert public affairs de medewerkers over ontwikkelingen die van strategisch belang zijn.’ Communicatie is volgens de politicoloog de bottomline: ‘Het overbrengen van een boodschap, de uitwisseling van informatie en het ontwikkelen en onderhouden van relaties. Daar gaat het om.’

Lobbywaakhond
Om belangen goed te behartigen is het essentieel te weten hoe beleid en besluitvorming tot stand komen, aldus Van Drimmelen. ‘Je moet weten hoe de hazen lopen, anders is het onmogelijk om invloed uit te oefenen.’ Van de  Oud-Hollandse tot de Maoïstische methode, de politicoloog vertelt enthousiast over de verschillende soorten van beleidscreatie. Ook het smeden van allianties kan bijdragen tot succes. Van Drimmelen: ‘De VNG heeft een uitstekend netwerk waar je als gemeente goed gebruik van kan maken. Maar bekijk altijd wel of er überhaupt coalities te vormen zijn en of deze een meerwaarde hebben. Het kan namelijk ook tegen je werken als anderen zich met jouw onderwerp bemoeien.’

De inzet van een lobby is lang niet altijd meer geld, stelt hij. ‘De redenen variëren. Denk ook aan city marketing, het binnenhalen van een groot project als een nationaal museum of meer beleidsruimte voor bijvoorbeeld de aanpak van schooluitval.’ De adviseur geeft de deelnemers inzicht in het brein van de politicus – ‘ga uit van een pragmatische instelling, vier jaar is de horizon’ – maar geef eveneens aandacht aan de positie van de lobbyist. ‘Check altijd of je nog op een lijn zit met de wethouder.’

De ethiek van het lobbyen staat bij Van Drimmelen hoog in het vaandel. Hij gaat in op de bestaande gedragscodes voor PA-adviseurs en de situatie in binnen- en buitenland. In Nederland zijn de regels nog niet zo strikt als in Europa, aldus de politicoloog. Hij verwijst naar de Brusselse lobbywaakhonden als de Alliance for Lobbying Transparency and Ethics Regulation en de Corporate Europese Observatory die in het leven zijn geroepen om ervoor te zorgen dat belangenbehartigers volgens de regels optreden. Ook refereert hij aan Obama’s strikte lobbyregels. Daarin staat bijvoorbeeld dat medewerkers moeten beloven dat zij, nadat zij Obama’s team verlaten, een jaar lang niet zullen lobbyen op de onderwerpen die zij behandelden in zijn team. 

Wandelgangen:
Bestuurder Bas Eenhoorn, voormalig VVD-voorzitter en op dat moment waarnemend burgemeester van Kaag en Braassem, hamert op het maken van een goede analyse: ‘Hoe zit het speelveld in elkaar en wie trekt er aan de touwtjes? Zo bepaal je bij wie je moet zijn. Is het de ambtenaar die beleidsstukken schrijft of  moet je toch aan tafel met de minister die het beleid in de Kamer verdedigt?’ De VVD’er vertelt levendig en met veel anekdotes over de rol die het lobbyen in zijn loopbaan heeft gespeeld.

Eenhoorn heeft niet alleen oog voor de success stories, ook de minder geslaagde acties komen aan bod. Zo bezocht hij in zijn tijd als voorzitter van een Genootschap de toenmalig staatssecretaris eens in een veel te laat stadium: ‘Het was “nee aan het begin van het gesprek en “nee op het eind. De staatssecretaris had zich veel eerder al gecommitteerd aan concurrerende afspraken. De zaak was al lang in kannen en kruiken.’ De beste lobbyisten doen volgens Eenhoorn hun werk echter zonder dat ze het in de gaten hebben. ‘De natuurtalenten doen het by the way. Op een natuurlijke manier, antichambrerend in de wandelgangen.’ Naast het zoeken van bondgenoten is het creëren van draagvlak een belangrijke voorwaarde voor succes, stelt Eenhoorn. ‘Zorg dat er eens een opiniestuk in de media over jouw stokpaardje verschijnt.’

Awareness: Aan de hand van een casus over de krachtwijken wordt het Haagse krachtenveld nagespeeld. Het beleid voor de achterstandswijken loopt inmiddels een paar jaar en is toe aan herziening. Eerst wordt er gekeken naar de interne situatie: hoe maak je je wethouder duidelijk dat juist wijk X in aanmerking komt voor de titel krachtwijk en de bijbehorende subsidies? Vervolgens wordt de lobby opgeschaald naar het ministerie en is het aan de wethouder met zijn strategisch adviseur om de Haagse ambtenarij te overtuigen van het feit dat wijk X niet mag ontbreken op het nieuwe lijstje krachtwijken. Het rollenspel wordt vol enthousiasme door de deelnemers uitgevoerd, de kans om eens op de stoel van de wethouder te zitten grijpen ze met beide handen aan.

Dan schuift Annet Bertram, gemeentesecretaris en portefeuille-houder Krachtwijken in Den Haag, aan voor een flits-bezoek. Dankzij haar ervaring als voormalig DG Wonen op het ministerie van Vrom schetst zij moeiteloos de totstandkoming van de lijst van veertig krachtwijken. ‘Zorg dat je een countervailing power wordt van het beleid van de rijksoverheid,’ roept ze de deelnemers op. ‘Maak daarbij gebruik van een sluimerende awareness dat er iets loos is, een politicus heeft vaak een beetje ellende nodig om uit te leggen dat zaken anders moeten. Creëer dan draagvlak en zorg dat je je informatie altijd wetenschappelijk goed kunt staven.’ De overstap van rijk naar gemeente was voor Bertram een eyeopener: ‘Toen ik begon, kreeg ik een stoomcursus lokaal beleid. Ik kwam erachter dat het aantal schaakborden waar een lokaal politicus op opereert een stuk groter is dan dat van een minister.’ De afstand tussen gemeente- en rijksambtenaren is volgens de oud-DG ‘nu veel te groot’. Ze pleit voor meer begrip tussen beide: ‘Begrijp hoe elkaars organisatie in elkaar steekt.’

DNA
De masterclass bestaat uit een geslaagde combinatie van theorie aangevuld met voorbeelden uit de praktijk. Dit maakt de stof goed behapbaar en direct toepasbaar. De focus ligt daarbij wel erg op de gemeentelijke organisatie. Hoe krijg je intern voet aan de grond en kun je dit vervolgens in Den Haag gaan uitdragen? Deze prangende vraag van de deelnemers staat centraal. ‘Als je samen met je wethouder op bezoek gaat bij een Kamerlid of Haagse ambtenaar spreek dan af wie op de procedure zit en wie op de inhoud,’ adviseert trainer Smid. ‘En pas vooral op dat het niet te veel zenden wordt!’ De Leidse wethouder Jan Jaap de Haan is het hier volledig mee eens. ‘Een lobbyist komt nooit alleen informatie brengen, maar verdedigt een belang. Het gaat erom dat hij of zij aanhaakt op de zaken waar ìk mee bezig ben.’ Een goede lobbypaper beantwoordt volgens De Haan de volgende vragen: ‘Waarom is dit belangrijk? En waarom vindt u dat ook?’

De wethouder ontvangt niet alleen lobbyisten, hij is er zelf ook een. Op dit moment is hij druk bezig om het Glazen Huis van de Serious Request Radio 3FM-actie naar zijn stad te krijgen. Lobbyen bestaat volgens De Haan niet uit het afpakken maar ‘het delen van je contacten’. Een uitgebreide netwerkanalyse op collegeniveau is volgens hem onontbeerlijk voor een goede lobby. Daarnaast wijst ook hij op het belang van intern draagvlak: ‘Zorg ervoor dat lobbyen in het DNA gaat zitten van de gemeentelijke organisatie.’ Dit is een ‘uitdaging’ waar veel lobbyisten mee te kampen hebben, zo blijkt uit de reacties in de zaal.

Rapporteer wekelijks kort en krachtig aan het bestuur over je activiteiten en de ontwikkelingen in Den Haag, geeft Smid als tip mee. ‘Het heeft vaak iets duisters als je vaak buiten de deur bent. Door zichtbaar te maken wat je doet, neem je dat weg. Lobbyen is geen exacte wetenschap, maar het is heel goed mogelijk op ambachtelijke en professionele wijze je werk te doen en te laten zien.’

Na de theoretische uiteenzettingen en gesprekken met gastsprekers over hun lobby-ervaringen is het tijd voor het laatste ‘mysterie’. De masterclass wordt afgesloten met een bezoek aan perscentrum Nieuwspoort en de Tweede Kamer. Met de verkiezingen in aantocht kunnen de deelnemers de opgedane kennis direct in de praktijk brengen. ‘Begin maar meteen,’ adviseert wethouder De Haan, ‘want de formatieperiode is bij uitstek een kans om succesvol te lobbyen.’