'Veiligheid gaat niet ten koste van alles'

In hoeverre moeten en kunnen risico’s worden afgedekt? En welke rol speelt de burger daarbij? De discussie over de risicoloze samenleving laait na ieder incident weer hevig op. Het voorval op de Dam eerder deze maand is er het meest recente voorbeeld van.

Voormalig BZK-minister Guusje ter Horst zegde de Tweede Kamer in september vorig jaar al een algemene beschouwing toe over de reikwijdte van de verantwoordelijkheid van de overheid voor risico’s. De uitkomsten van de Dag van het Risico worden in deze beleidsvisie meegenomen. Volgens Herman van Gunsteren ligt er in het huidige veiligheidsbeleid te veel nadruk op beheersing en preventie. De hoogleraar rechtsfilosofie signaleert een overmaat aan maatregelen: ‘Nog te vaak wordt er op basis van theoretische overwegingen ingegrepen. Er zitten verborgen nadelen aan het uitgangspunt van risico-inschatting en preventie. We moeten deze gevolgen niet onderschatten.’

Wat zijn volgens u de verborgen nadelen van preventie?
‘Het voorzorgsprincipe wordt niet toegepast op de maatregelen zelf. Er is geen aandacht voor het gevaar dat een preventiemaatregel met zich meebrengt. Neem bijvoorbeeld de sluiting van het luchtruim na de aanslagen van 9/11. Hierdoor stapte een onevenredig aantal mensen in de auto en is het aantal ongelukken op de weg aanzienlijk gestegen. Het is maar de vraag of dit nodig was geweest. De consequenties van dit zogeheten ‘friendly fire’ worden vaak niet meegewogen in het effect van preventieve maatregelen.’

Zijn de maatregelen die getroffen worden buiten proportie?
‘Veiligheid gaat tegenwoordig boven vrijheid. Ik vind dat veiligheid niet ten koste van alles gaat. Het is daarom belangrijk dat er onderscheid wordt gemaakt tussen risico’s en onzekerheden. Van een risico kun je de waarschijnlijkheid bepalen, je kunt dit kwantificeren. Een onzekerheid is iets wat je niet kunt voorzien en daar kun je dus geen cijfer aan geven. Je kunt hierop inspelen door veerkracht te ontwikkelen en op het juiste moment te interveniëren, maar niet door preventieve maatregelen te nemen. Dat gebeurt nu vaak ten onrechte. Als er een weerwaarschuwing wordt afgegeven door het KNMI gaan alle scholen dicht. De angst bestaat dat ze aangeklaagd worden voor ongelukken op weg naar school. Dat kan toch niet de bedoeling zijn.’

In uw lezing ‘Guusje Gezag en de Eigenzinnige Burger’ eerder dit jaar constateert u een depolitisering van het burgerschap. Welke consequenties heeft dit voor het beleid op het terrein van veiligheid?
‘Het is een misvatting van politici om te denken dat gedrag gestuurd wordt door cultuur. De situatie of institutie waarin mensen zich bevinden is vaak veel bepalender. De omstandigheden waarin iemand zich bevindt, zijn doorslaggevend. In een postkantoor gedraagt iemand zich ‘postkantoor’ en in de Abu Ghraib-gevangenis gedragen velen zich ‘Abu Ghraib’. Hier moet de overheid rekening mee houden in haar veiligheidsbeleid.’

Wat vindt u van het huidige beleid?
‘Voorkomen is beter dan genezen, is het uitgangspunt van het nieuwe veiligheidsbeleid. Dit beleid schept een onderscheid tussen ‘gewone’ burgers die niets te vrezen hebben en ‘risicoburgers’ die kenmerken vertonen op grond waarvan experts verwachten dat de kans op toekomstige misdragingen groot is. Deze laatste groep wordt scherp in de gaten gehouden en kan rekenen op een groter aantal bezoeken van de overheid. Voor wie toevallig tot een groep risicoburgers behoort, is het leven geen lolletje.’

Het is een slechte zaak dat de overheid risicoburgers kwalificeert?
‘Het is vooral jammer dat afwijkende bevolkingsgroepen direct als een gevaar worden gezien. Door de focus op preventie is het veiligheidsbeleid niet langer emanciperend, maar conservatief en behoudend geworden. Nu ben je al verdacht als je afwijkt van het gemiddelde. Het is in Nederland niet leuk om een Marokkaanse jongen te zijn. Voortdurend heb je te maken met vooroordelen en word je in de gaten gehouden. Of stel dat je bent bestempeld als ‘risico-ouder’ en continu gecontroleerd wordt of je je kind niet mishandelt. Ik moet er niet aan denken. We kunnen niet achter iedere burger een politieman zetten.’

Is de overheid doorgeschoten als het gaat om veiligheid?
‘De gedachte dat de overheid alle risico’s kan uitsluiten, moeten we loslaten. Probeer de burgers te beschermen daar waar gezamenlijk optreden noodzakelijk is en laat ze verder met rust. Mensen zijn niet voortdurend bang voor een terreuraanslag, zo denkt de Nederlandse bevolking niet. Het is belangrijk dat de overheid adequaat ingrijpt als er daadwerkelijk iets gebeurt, maar ze moet niet de manier van denken willen beïnvloeden. Daar hebben de burgers schoon genoeg van.’