De burger aan zet

Ik begon in de tachtiger jaren als beleidsambtenaar bij de rijksoverheid. Dat vond ik heel wat, maar – met de kennis van nu – een alleszins overzichtelijke opgave. Beleidswerk was gevat in een logisch, rationeel model : van beleidsverkenning naar beleidsvoorbereiding naar beleidsuitvoering naar beleidsevaluatie. De perfecte beleidscyclus die, mits secuur uitgevoerd – zo leerde de handboeken – tot goed onderbouwd en accuraat werk leidde. De beleidsverkenning was een voorfase waarin – naast scenario-analyse, desk-research en internationale vergelijkingen – ook wel eens de burger werd geconsulteerd. Maar eerlijk is eerlijk, met een strak georganiseerd maatschappelijk middenveld, van ANWB tot onderwijskoepels, was het betrekken van burgers in de beleidscyclus niet meer dan een interessant extraatje. Immers, de burger was de gekende burger, door CBS-statistieken een goed kenbare eenheid en bovendien een vrij stabiel electoraat.

Tijden veranderen
We weten nu dat dit beleidsmodel zijn beste tijd heeft gehad. Sinds Fortuyn is de burger op drift en steeds moeilijker kenbaar. En we weten inmiddels dat een eenvoudige consultatie van de burger aan de voorkant van het beleidsproces misschien wel nuttig is maar tegelijk een volstrekte onderschatting van wat de burger vermag als het gaat om beïnvloeding van de beleidsgang. De afgelopen jaren was er een reeks van incidenten die dat illustreert. Rob Gonggrijp kon met een slimme actie (www.wijvertrouwenstemcomputersniet.nl) het kiesproces discrediteren en stemcomputers tot nader order uit de Nederlandse stemlokalen bannen. Eén mevrouw met een knullige website kon de zorgvuldige voorbereide VWS-campagne over de baarmoederhalskankerprik stevig uit koers brengen. En een groepje scholieren kon hyvend en SMS-end grote groepen scholieren mobiliseren in de scholierenstakingen om het vigerend OCW-beleid rond aantallen lesuren. Zo zijn er meer voorbeelden.

Complex arena
Sociale media spelen hierin een belangrijke rol. Geen Egyptische en Tunesische taferelen maar tegelijk onmogelijk te onderschatten als het gaat om de impact op de beleidsmakerij. In een gemediacretiseerde beleidsarena zullen steeds meer veenbrandjes uitbreken. Niet zoals nu nog vaak door loslopende pyromanen, maar goed en ordelijk georganiseerd. Meer dan de overheid hebben burgers zich dit medium eigen gemaakt en zullen dat ook meer gaan doen. Gelukkig is de tijd voorbij dat ambtenaren sociale media afdeden als een hype met een korte levensduur, we weten wel beter nu. Maar tegelijk heeft diezelfde overheid nog geen begin van een antwoord hoe om te gaan met deze nieuwe ontwikkelingen. De arena waarbinnen de ambtenaar zijn beleidswerk doet is drastisch aan het veranderen, maar zijn repertoire is daar nog niet op aangepast. Hier ligt een opgave die veel verder gaat dan Ambtenaar 2.0 en Het Nieuwe Werken, die zich veelal richten op efficiënte en moderne interne werkprocessen van het ambtenarengilde. De opgave is veel fundamenteler: hoe verstaat de overheid zich met de burger in een maatschappelijke arena die moeilijker kenbaar, moeilijker begrijpbaar, lastiger beïnvloedbaar en veel beweeglijker is dan ooit te voren.

Wat nu?
Hoe dat moet is nog moeilijk te zeggen. Niemand heeft de gouden sleutel, ook ik niet. We zullen dit moeten leren met vallen en opstaan, aanzetten zijn er genoeg, de 2.0- en 3.0-generatie zal deze ontwikkeling ongetwijfeld aanvuren. En waarschijnlijk zullen de interessantste initiatieven niet van de overheid maar van burgers komen. Geef en neem dus ruimte om nieuwe wegen in te slaan. Een mooi voorbeeld vind ik www.u-aan-z.nl . Utrechtse burgers worden actief uitgenodigd om mee te denken over de invulling van bezuinigingen. Ruim 2.000 burgers deden mee, inmiddels is er een top-10 en ideeën worden uitgewerkt. Maar het kan nog spannender. Waarom niet beleidsalternatieven testen via online-gaming? Kortom, de verbeelding en de burger aan zet!