Martijn van der Steen: De toekomst

Twee kwesties stonden dit keer op de agenda. Voor de eerste verwees men naar Mark Twain. ‘Het gevaar komt niet van wat we niet weten, maar van waarvan we zeker denken te zijn.’ Het onverwachte ligt verborgen in onze zekerheden. Het risico ligt waar we kracht denken, niet waar we zwakte zien. Een voorbeeld. Changi International Airport, de luchthaven van Singapore, is de grootste hub van Azië. Vluchten uit de hele wereld komen er samen en verspreiden zich van daaruit over Azië. Frankfurt, Schiphol en Heathrow ineen. De luchthaven staat in Azië op eenzame hoogte. Geen vuiltje aan de lucht.

Maar op de toekomstconferentie maakte men zich grote zorgen. China legt een continentaal netwerk aan van high-speed railvervoer, als alternatief voor vliegverkeer. Met vertakkingen naar het Midden-Oosten en Europa. Ze noemen het de nieuwe Zijderoute. Dat heeft grote gevolgen, omdat de trein het systeem voor Singapore op zijn kop zet. Singapore ligt dan niet meer midden in het netwerk, maar in de periferie. Niet meer Utrecht Centraal, maar station Valkenburg of Delfzijl. Wat betekent dat voor een economie die gebouwd is op het principe van de ‘hub’ in een mondiaal systeem dat zich per vliegtuig beweegt? Een fantastische luchthaven brengt op lange termijn kopzorgen met zich mee.

En dan de tweede kwestie: hoe denk je over de toekomst na terwijl je accepteert dat die non-lineair verloopt? En dus per definitie onvoorzien en niet causaal is. Een fruitverkoper in Tunesië leidt tot de val van een reeks aan regimes die voor de eeuwigheid regeerden. Alle causaliteit valt in dit soort processen weg: oorzaak en gevolg horen niet meer bij elkaar, er is sprake van totale onvoorspelbaarheid. Achteraf zoeken we naar de oorzaak, maar die vinden we nooit. Omdat hij er niet is. Non-lineaire ontwikkelingen hebben geen oorzaken, alleen kiemen. Het gebeurt. Niet omdat mensen doen waartoe ze door een causale prikkel worden aangezet, maar handelen op een manier die ze nooit hadden overwogen maar nu ineens voor de hand ligt. En zo trekt wat nooit voor mogelijk was gehouden via virale verspreiding razendsnel door het land. Zonder kering, zonder grip en zonder centrum.

De toekomst verkennen is een stoffige activiteit. De verkenning zit er steevast naast en de echt betekenisvolle ontwikkelingen blijven ook in de mooiste verkenningen ongezien. Toch was het een verademing om het kloppend hart van een publieke dienst zich te zien buigen over dit soort grote vragen. Niet de antwoorden maar het toelaten van de vragen maakte het bijzonder. Onderweg naar huis probeerde ik me voor te stellen hoe deze conferentie er in Nederland uit zou zien. Het lukte me eenvoudigweg niet. Het eeuwige heden domineert ons. Daarin zijn we niet uniek, maar ernstig is het wel. Plichtmatig denken we soms eens over de toekomst na, en natuurlijk rekent het CPB voor ons een paar decennia vooruit. Maar dat zijn protheses van waar het echt om gaat. Dat is de diep gekoesterde overtuiging dat de toekomst anders is en de vraag hoe wij daarin gaan functioneren. En wat de overheid daarvoor kan betekenen. De toekomst is niet meer wat hij geweest is. Ik wil hem weer op de agenda hebben.