Alex Brenninkmeijer: Toezicht in verwarring

Het onderwerp toezicht wordt pas controversieel wanneer ik tot een verdere invulling kom: toezicht gebaseerd op vakkennis van het werkgebied of nog meer? Is toezicht een vak apart? Staat de toezichthouder los van de minister of schuift de inspecteur aan bij de directieraad van het ministerie? Is de toezichthouder de eigen waakhond van een ministerie, of kan toezicht losgekoppeld worden? Kan de burger ook terecht bij de toezichthouder, of kan hij slechts ‘meldingen’ doen waar de toezichthouder naar eigen inzicht iets mee kan doen? Voor wie is het toezicht?  Voor de overheid? Voor de politiek? Voor het vertrouwen van de burger in de overheid? Stelt de toezichthouder de regels en toetst hij de nakoming ervan, of moeten die functies gescheiden?

Vragen genoeg en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid start niet ten onrechte een onderzoek naar het onderwerp toezicht. Ondertussen is de Inspectieraad opgericht om de ‘lasten’ van de inspectie voor vooral het bedrijfsleven te beperken. Het ‘Bureau’ van de Raad, met daarin de inspecteurs-generaal en hoofden van de veertien rijksinspecties, heeft een hyper-moderne taakopvatting: ‘Regisseur, aanjager, monitor en informatiemakelaar’.

Als Nationale ombudsman ontvang ik met regelmaat klachten over toezichthouders, te beginnen met de IGZ. Maar voordat ik daarmee begin noem ik de Kernfysische dienst als onderdeel van de Vrom Inspectie, die het toezicht op de wereld van de nucleaire straling uitoefent. Maar niet alleen dat, wie goed kijkt zal zien dat deze dienst taken vervult die soms nauw verweven zijn met die van het ministerie zelf en met de te controleren instanties. Bij een eerste blik vrees ik voor een fors besmettings-gevaar bij de Kernfysische dienst.

Die besmettelijke verbinding met het professionele veld, enerzijds het ‘moederministerie’ en anderzijds de ziekenhuizen, zorginstellingen en bijbehorende koepels, neem ik ook waar bij de IGZ. Uit mijn rapporten over de IGZ tot nu toe blijkt dat de taakopvatting van de IGZ een taakopvatting ‘in verwarring’ is. Wie dient de IGZ? De minister, het ziekenhuis, de arts, of de patiënt? Of het parlement of de media? De laatste is niet onbelangrijk, zoals bleek rond de al dan niet sluiting van intensive care-afdelingen.

Als Nationale ombudsman maak ik mij zorgen over het vertrouwen van de burger in de rol van al die inspecties. Het is een goede zaak dat de Inspectieraad de ‘inspectielast’ voor bedrijven poogt te beperken. Maar de Inspectieraad zou ook een visie moeten ontwikkelen op de verhouding burger-inspectie. De burger is niet alleen ‘slachtoffer’ en het gaat niet alleen om individuele belangen. Burgers zijn verrassend vaak deskundig en het kan geen kwaad dat zestien miljoen paar ogen kritisch meekijken naar de uitoefening van de overheidstaak. Misschien verwarrend om de burger in de rol van inspecteur te zien, maar het gaat nu eenmaal om de publieke zaak. Het is even wennen, maar ik kies voor zestien miljoen inspecteurs in Nederland.