Tweede Kamer heeft ook recht op informatie uit de voorportalen

De geschiedenis herhaalt zich. Uit de eerste verhoren van de Parlementaire Enquêtecommissie naar de aanpak van de kredietcrisis blijkt dat de informatievoorziening aan de Kamer gebrekkig was. Dat past in een langjarige historie van selectieve  informatieverstrekking door het kabinet aan het parlement. Medio jaren tachtig constateerde de RSV-commissie reeds: ‘De informatie waarover de Tweede Kamer langs officiële kanalen kon beschikken was uiterst onvolledig. (…) Hoe de ambtenaren op Economische Zaken bezig waren die steunregelingen op te rekken, om te buigen, te combineren, aan te vullen en uit te putten om het contracteren van zwaar verliesgevende orders door RSV mogelijk te maken, onttrok zich aan de waarneming van de Kamer.’

Een analyse van 25 jaar parlementair onderzoek toont uiteenlopende informatiegebreken in onder meer de paspoortenkwestie, de CTSV, opsporingsmethoden, de Bijlmerramp, Srebrenica, infrastructuurprojecten en onderwijsvernieuwing.  Het gaat om onjuiste informatie, tekortschietende informatie, verhullende informatie, misleidende informatie, selectieve informatie en overdadige informatie. In de verhoren voor de Commissie infrastructuurprojecten blikte voormalig D66-Kamerlid Jan van Walsem terug: ‘Na heel veel vragen en ellende kreeg de Kamer toen een enorm pakket stukken zonder leeswijzer, zodat je werd doodgegooid met informatie. Een Kamerlid heeft één medewerker, dus zoek het maar eens uit. Er was een houding in de trant van “Je wilt informatie? Nou jochie, dan krijg je die ook, maar je komt er nooit meer uit”.’

Soms wordt ten onrechte een beroep gedaan op het vertrouwelijke karakter van informatie. Over risico’s of beleidsopties wordt de Kamer in beginsel niet of slechts marginaal geïnformeerd. Voor Kamervragen geldt veelal: het stellen van de juiste vragen is een kunst; het krijgen van de juiste antwoorden een genade.

Daarnaast schiet de ambtelijke informatievoorziening aan de minister ook regelmatig tekort. Soms wordt de minister cruciale informatie onthouden. Selectie van informatie in ambtelijke voorportalen is noodzakelijk, maar ook politiek relevante informatie bereikt niet altijd de minister. Er bestaan volgens topambtenaren dertig redenen om de minister (nog) niet te informeren. Sommige redenen zijn legitiem, maar soms zijn ze uiterst kwestieus.

Tunnelvisie
Een terugkerend probleem is de gebrekkige uitwisseling van informatie tussen verschillende ambtelijke diensten. Soms is er sprake van een cultuur waarin kritische geluiden zoveel mogelijk worden gedempt. Deze informatiegebreken tussen ambtenaren en ministers leiden ertoe dat de minister de Kamer niet goed kan informeren. Regelmatig is er sprake van een ‘tunnelvisie’ bij het kabinet of bij kabinet én parlement. De Tweede Kamer schiet vaak ook zélf tekort in haar controlerende taak, is soms kort van geheugen, gaat mee in de waan van de dag en laat politieke overwegingen met enige regelmaat prevaleren boven het scherp toetsen van het kabinetsbeleid. Een debat over de fundamentele afwegingen vindt niet altijd plaats. Gebrekkige informatie van het kabinet wordt door de Kamer uiteindelijk vaak geaccepteerd. Coalitiebelangen, al dan niet gematerialiseerd in een regeerakkoord, winnen het regelmatig van een zelfbewuste dualistische houding van het parlement.

De laatste jaren zijn enkele verbeteringen in gang gezet, mede op basis van de aanbevelingen van diverse parlementaire onderzoekscommissies. Drie indringende kwesties zijn tot dusver echter niet opgelost en verdienen bijzondere aandacht.
Informatievoorziening van het kabinet aan het parlement over de belangrijkste risico’s en robuuste beleidsalternatieven, zoals deze op het departement overwogen zijn. Kamerleden moeten zicht krijgen op de pro’s en contra’s van een voorstel en op de beschikbare alternatieven, teneinde een goede afweging te kunnen maken. Dit is in de huidige praktijk niet gebruikelijk. Open contacten tussen Kamerleden en ambtenaren kunnen hieraan bijdragen.

Toegang voor het parlement tot opdrachtonderzoek dat met publiek geld gefinancierd wordt. Onderzoek van universiteiten en bureaus wordt volgens de huidige regeling intellectueel eigendom van het ministerie. Het is nu nog aan de ambtenaar/minister om te bepalen of het opportuun is een onderzoek of advies aan de Kamer te sturen.
Ontsluiten van relevante kennis uit de samenleving en uit de haarvaten van de uitvoeringspraktijk. Mobiliseren van ‘the wisdom of the crowds’. Ondanks enkele experimenten heeft de Tweede Kamer hier nog geen vaste vormen voor ontwikkeld.

Parlementair onderzoek is het parlement op z’n best. Kamerbreed worden volksvertegenwoordigers een jaar lang vrijgesteld om een complex vraagstuk diepgaand te reconstrueren en onderzoeken. Zij komen met een rapport met conclusies. De Kamer spreekt er dan met het kabinet over. Dat heeft vaak geleid tot aanpassingen van beleid. Ervaringsdeskundigen als Jan Marijnissen beschouwen parlementaire onderzoeken als ’de meest productieve momenten’ in hun politieke bestaan. Als de parlementaire enquêtecommissie naar de kredietcrisis een doorbraak zou weten te bewerkstelligen in slechts één van deze drie brandende informatiekwesties, dan zou zij al goud waard zijn.