Martijn van der Steen: gebruikers aan de macht

Toen de recensiewebsite Iens met zijn activiteiten begon was het een deskundigensite. Ervaren eters gingen langs bij restaurants en noteerden hun mening. Later werd voor gebruikers de mogelijkheid toegevoegd om hun mening te geven. Dat leverde discussie op. Waren die gebruikers te vertrouwen? Zat de eigenaar niet stiekem achter de knoppen?

Nu, jaren later, houden weinig mensen zich nog met deze vragen bezig. Het gebruik van sites als Iens, Zoover, Tripadvisor en Tweakers is volstrekt vanzelfsprekend. Ter voorbereiding, maar ook als probleemoplossing. Wie een probleem heeft met zijn smartphone kan op de vele gebruikersfora terecht met een vraag. In de regel is die al door andere gebruikers beantwoord. Niet de gebruiksaanwijzing lezen, maar andere gebruikers opzoeken die aanwijzingen geven. 

Iedereen heeft zo zijn ervaringen. Nu nog in de privésfeer, maar dat verlegt zich naar het publieke domein. Denk aan het recenseren van overheidsinspanningen, zoals op Mypolice.org. Gebruikers delen informatie over hoe de politie het doet en wisselen uit hoe beroep mogelijk is. Politieagenten doen in privétijd mee.

Gebruikers van Oneclickorgs.com kunnen in enkele muisklikken digitaal een stichting oprichten, met statuten en al. Handig voor burgers die samen iets in de gemeenschap willen. Het beschikbaar maken voor anderen van brieven voor het aanvragen van subsidies kennen we al langer. Burgers die elkaar niet kennen, helpen elkaar zo op weg. Door te delen wat ze weten of door ervaring hebben geleerd. Iens krijgt een vervolg in het publieke domein. 

Toch moet de toon niet te blij zijn, alsof de overheid het makkelijker krijgt. De ontwikkeling is in een beginstadium. Eurocommissaris Kroes maakt er een thema van, het Rijk is goed bezig, net als veel gemeenten. Maar de essentie is beperkt onder de aandacht. In een open samenleving zijn niet de aanbieders maar de gebruikers aan de macht. En die hebben heel andere motieven en belangen dan aanbieders. Bovendien nemen ze niet alleen kennis van overheidsinformatie, maar gebruiken ze die en voegen ze er zelf informatie aan toe. Openheid is niet het buiten zetten van de eigen informatie, maar het accepteren dat door combinatie nieuwe dingen ontstaan. En dat kan iets onwelgevalligs zijn. 

Bovendien zijn er nogal veel gebruikers. Het is leuk als mensen met hun smartphone melden dat de prullenbak in de straat kapot is. Maar wat als ze dat allemaal gaan doen? Dat leidt tot overload van het apparaat en die werkt online direct door. Het is wachten op Kamervragen 2.0: ‘Hoe kan het dat Sassyxxx vorige week vijf dagen moest wachten op antwoord?’ ‘Waarom heeft Karel_56 uit Amstelveen ondanks de “geslaagde” meniscusoperatie nog steeds last van zwelling na het traplopen?’

Nu de overheid de eerste stappen naar meer openheid zet, zijn de vervolgstappen onvermijdelijk. Open data en open overheid zijn onderdeel van een grotere beweging, naar zelforganisatie van burgers en consumenten. Laten we daarom hopen dat de applicaties waarmee mensen nu aan de gemeente doorgeven dat er een prullenbak scheef hangt een vroege uitdrukking is van eigenaarschap van burgers over ‘hun’ buitenruimte. Waarin ze zelf de boel repareren, of voorkomen dat het stuk gaat. Openheid gaat niet over verantwoording, maar om participatie.