Het nieuwe kabinet moet een kernkabinet zijn. Dat stelt de Raad voor het openbaar bestuur (Rob) deze week in het advies Pleidooi voor een kernkabinet en één rijksdienst. De raad adviseert informateur Rosenthal te kiezen voor een kabinet dat bestaat uit een premier, een minister van Financiën en een zes- à zevental ministers met eindverantwoordelijkheid voor meer dan één departement. ‘Een compact bestuur met een brede verantwoordelijkheid zal zorgen voor een betere dialoog van het kabinet met samenleving en parlement,’ aldus Rob-voorzitter Jacques Wallage.

Het samenvoegen van departementen tot superministeries heeft volgens hem weinig zin: ‘Dat leidt alleen maar tot een te groot ambtelijk overwicht en bureaucratische molochs. Het is ook maar de vraag of het financieel iets oplevert. Die 1,5 tot 2 miljard euro aan bezuinigingen die een aantal partijen in hun programma hebben staan kunnen alleen maar worden gerealiseerd als de rijksoverheid taken afstoot. Houd de structuur zoals deze nu is, maar laat departementen anders functioneren. Energie besteden aan de fusie van twee departementen zou de meerwaarde van een kernkabinet direct onderuit halen.’

De keuze voor een dergelijk kabinet is volgens Wallage noodzakelijk om ‘de kloof tussen de gehorizontaliseerde samenleving en het nog steeds langs verticale lijnen opererende politiek bestuur te dichten’. Het afbrokkelende vertrouwen van de Nederlandse bevolking in politici en politieke partijen heeft de Rob ertoe aangezet dit keer de informateur aan te schrijven. ‘Dit is voor ons een ongewone route, gewoonlijk dienen we de regering en het parlement van advies. Maar de kabinetsformatie is hèt moment waarop de herinrichting van Den Haag bespreekbaar is. In deze periode worden knopen doorgehakt,’ verklaart Wallage, die voor de PvdA onderhandelaar  was bij de formaties van Paars I en II.

Waarom is een kernkabinet noodzakelijk? 
‘In een kernkabinet worden ministers bijgestaan door staatssecretarissen die op elk afzonderlijk departement het feitelijke politieke beheer voeren en eveneens beschikken over een eigen inhoudelijke portefeuille. Hierdoor hebben ministers meer tijd zich bezig te houden met strategische vraagstukken en het aangaan van een gestructureerde dialoog met de maatschappij, dat gebeurt nu nog veel te weinig. De verbinding zoeken met de samenleving houdt namelijk meer in dan een keer aanschuiven bij Pauw & Witteman. Neem bijvoorbeeld de discussie over het vertrek uit Uruzgan. Die is in de Kamer tot op de vierkante centimeter gevoerd, maar in de samenleving is er geen structureel debat geweest. Dit maakt onze democratie kwetsbaar en kan op termijn een legitimiteitscrisis tot gevolg hebben.’

Wat vraagt dit van onze bestuurders?
‘Het gaat erom dat het dagelijks bestuur van ons land meer optreedt als team en ministers zich niet langer alleen verantwoordelijk voelen voor hun eigen ministerie. Essentieel is dat een kernkabinet start met een globaal regeerakkoord. Laat iedere minister drie à vijf prioriteiten noemen en vorm tijdelijke programmadirecties vanuit alle betrokken departementen onder leiding van een DG. Deze directies werken dwars door de rijksdienst heen en beschikken over een zelfstandige topambtelijke aansturing en een eigen begroting. Het ambtenarenapparaat zal per kabinetsperiode flexibel moeten worden ingezet, zodat departementsgrenzen minder rigide worden en uiteindelijk zullen vervagen.’

Wanneer zal de rijksoverheid daadwerkelijk als één concern opereren?
‘Ik hoop dat na twee regeerperiodes de bulk van de overheidsorganisatie wordt gevormd door succesvolle programmadirecties. Door het horizontaal werken zal de meerwaarde van departementen afnemen en een flexibele rijksoverheid ontstaan waarbij de vorm de inhoud volgt. Het is in dit kader opvallend dat de ministerraad nu wel een secretaris kent, maar verder geen ambtelijke ondersteuning van de raad als geheel. Dit onderstreept het karakter van de ministerraad als bijeenkomst van stadhouders die vooral opkomen voor hun eigen departement. Een mogelijkheid zou zijn de SG’s gezamenlijk verantwoordelijk te maken voor de topambtelijke ondersteuning van het kernkabinet en de DG’s voor de staatssecretarissen.’

Er zijn al vaker stemmen opgegaan voor een kernkabinet. Waarom blijkt dit in de praktijk lastig te realiseren?
‘De pressie om het niet te doen is niet als zodanig zichtbaar, maar is er wel degelijk. De departementen, de sector, ons hele systeem is gebaseerd op die ene minister die verantwoordelijk is voor dat ene departement. Neem bijvoorbeeld de brancheorganisaties uit de landbouw-sector. Zij zijn gewend aan een minister van LNV en niet een minister die verantwoordelijk is voor VenW, Vrom en LNV. Het vormen van een kernkabinet is hoe dan ook een kwestie van politieke wil. Ik zou politici willen oproepen: als u meent wat u hebt opgeschreven in uw partijprogramma, doe het dan ook.’