De gevolgen van de Miljoenennota voor het Rijk

Een compacte, slagvaardige en dienstverlenende overheid, aldus de visie van het kabinet op de publieke sector. Daarbij gaat het over een doelmatiger taakverdeling in het openbaar bestuur, betere dienstverlening en minder regeldruk en een goed werkende arbeidsmarkt voor ambtenaren. In totaal wordt de komende jaren ruim 6 miljard euro op de publieke sector bezuinigd, een derde van het totaal aan 18 miljard euro dat het kabinet-Rutte in het regeerakkoord in het vooruitzicht heeft gesteld. Voor de rijksoverheid gaat het om een bedrag van 1,8 miljard euro. Een deel van deze bezuiniging wil minister Donner van BZK binnenhalen door veel meer te gaan samenwerken op het gebied van bedrijfsvoering (o.a. ict, inkoop, standaard werkplek). Hiertoe presenteerde hij in februari van dit jaar de Nota Compacte Rijksdienst.

Alle departementen hebben een financiële taakstelling gekregen. Anders dan onder het vorige kabinet is geen ‘dubbel slot’ ingebouwd. Dit houdt in dat de ministeries een te bezuinigen bedrag opgelegd hebben gekregen, zonder dat vanuit het kabinet wordt aangegeven met hoeveel ambtenaren minder het werk moet worden gedaan.

De departementen bepalen zelf hoeveel fte zij de komende jaren zullen inleveren. De afgelopen maanden presenteerde een aantal ministeries al zijn plannen hiervoor, die ook in de departementale begrotingen zijn opgenomen. PM zet ze op een rijtje.

Algemene Zaken
BZK
Buitenlandse Zaken
Defensie
EL&I
Financiën
Infrastructuur en Milieu
OCW
SZW
Veiligheid en Justitie
VWS 

Algemene Zaken
Op Algemene Zaken klinkt de taakstelling die het vorige kabinet-Balkenende had opgelegd nog door tot 2016: jaarlijks bezuinigt het ministerie 750.000 euro op de personeels- en apparaatskosten. Daar komt de bezuiniging van Rutte cs nog overheen. In 2014 betreft het 1 miljoen euro en in 2015 en 2016 nog eens 2 miljoen euro. Een deel hiervan wordt pro rato doorbelast naar de begroting van het Kabinet der Koningin (71.000 euro in 2016). Voor het resterende deel van de taakstelling wordt een derde gevonden in een verlaging van het budget voor personeel van het kernministerie en twee derde in een verlaging van de taakbijdrage aan de baten-lastendienst DPC (Dienst Publiek en Communicatie). Momenteel werken er nog ruim 500 ambtenaren bij Algemene Zaken, dat zal worden teruggebracht tot iets minder dan 400 fte.

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Het ministerie van BZK heeft een structurele taakstelling van ruim 150 miljoen euro. Voor 2012 is een bezuiniging van 15 miljoen euro ingeboekt. De komende jaren zullen zo’n 2.000 banen verdwijnen, zowel bij het kerndepartement als bij de baten-lastendiensten (zoals P-Direkt, De Werkmaatschappij en de Rijksgebouwendienst). De top van het departement zal worden ‘ingedikt’, dit houdt in dat er geen plaatsvervangende DG’s en directeuren meer zijn die een eigen onderdeel onder zich hebben, maar de rechterhand zijn van hun DG of directeur. Ook komen er minder directeuren. Dit wordt de komende jaren ingevoerd.

Daarnaast zet BZK bij alle onderdelen in op een versobering van de bedrijfsvoering. Daarbij moet gedacht worden aan geen of terughoudend gebruik van een dienstauto door directeuren, mogen ambtenaren minder mobiel bellen (‘strak sturen op de hoogte van de rekening voor de mobiele telefoon’ heet het officieel), worden printercartridges hergebruikt, zal het kerstpakket soberder zijn en zullen voor kantoorartikelen in toenemende mate B-merken worden gebruikt (geen Bic-pennen meer!).

Buitenlandse Zaken
‘Van kaasschaaf naar keuzes,’ omschreef SG Ed Kronenburg begin dit jaar in het BZ-Blad de bezuinigingsoperatie die op zijn departement gaande is. ‘We zullen met minder mensen flexibeler moeten zijn.’ Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft in het regeerakkoord een taakstelling opgelegd gekregen die oploopt tot 78 miljoen euro structureel vanaf 2013. Daarbij komt nog de laatste taakstelling van Balkenende IV die vanaf 2012 ook structureel 7 miljoen euro moet opleveren.

De ambassades en diplomatieke posten worden het hardst geraakt, zoals ook al bleek uit de Nota Modernisering Diplomatie. Daar moet de komende jaren 55 miljoen euro worden bezuinigd door inkrimping en efficiencymaatregelen. De ambassades in de volgende landen gaan dicht: Uruguay, Ecuador, Guatemala, Nicaragua, Bolivia, Kameroen, Eritrea, Burkina Faso en Zambia. Verder sluit het consulaat-generaal in Barcelona. In Panama en Zuid-Soedan komen nieuwe posten, daarnaast wordt er een consulaat-generaal geopend in West-China. Saillant detail: ook het attachénetwerk op de diplomatieke posten wordt verkleind, op die manier dragen andere departementen bij aan het behalen van de taakstelling van BZ. Reizende ambassadeurs met Den Haag als thuisbasis zullen het gat moeten opvangen.

Op de Apenrots zal in 2015 zo’n 19 miljoen euro moeten zijn beknibbeld. In 2015 moet het ministerie nog slechts 2500 ambtenaren tellen, zo’n 700 minder dan in 2007. Toch zal het actieve detacheringsbeleid worden voortgezet. Het ministerie zal voorstellen voor nieuwe detacheringen ‘welwillend’ bezien.

Defensie
Dat er grote klappen bij Defensie gaan vallen was al bekend. De Marine gaat in budget terug van ruim 567 miljoen (2012) tot bijna 533 miljoen euro (2015), de Landmacht van 1,2 miljard naar 1 miljard euro, de Luchtmacht van 654 miljoen naar bijna 595 miljoen euro en de Marechaussee van 372 miljoen naar 358 miljoen euro.
Hoe de verdeling van deze en andere taakstellingen tussen  personeel en materieel zullen uitvallen is ‘niet individueel te identificeren’, heet het in de begroting. De enige specifiek op personeel gerichte taakstelling is het verminderen van de staven met 30 procent.

Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Op het departement van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie zullen tot 2015 in totaal ongeveer 2.300 fte verdwijnen, te verdelen over de directies, diensten, zbo’s, RWT’s (rechtspersonen met een wettelijke taak) en productschappen. De omvang van de apparaattaakstelling is voor komend jaar 44 miljoen euro en loopt op naar 288 miljoen euro in 2015 en 332 miljoen euro 2018.

Het departement vult de taakstelling in volgens een aantal ‘redeneerlijnen’. Zo wordt in het regeerakkoord specifiek omgebogen op de beleidsuitgaven voor natuur en op subsidies voor innovatie en ondernemerschap, wat betekent dat er specifiek op deze terreinen kleinere beleidsdirecties en uitvoerende diensten komen. Bovendien kan door de samenvoeging van het voormalige EZ en LNV dubbel werk worden voorkomen.

Zbo’s, RWT’s en productschappen krijgen een apparaattaakstelling voor de kiezen van 16 procent (voorheen LNV) en 23 procent (voorheen EZ). Het gaat daarbij onder meer om het CBS, de OPTA en Staatsbosbeheer. Veel besparingen worden verder verwacht van samenwerking en het samenvoegen van toezichthouders (onder andere NMa, Consumentenautoriteit en OPTA).

Financiën
Voor het kerndepartement van Financiën is de taakstelling beperkt: er staat zes miljoen euro ingeboekt voor minder fte, wat op te lossen is door natuurlijk verloop. Verder wordt er bespaard door ‘verdichting van de huisvesting’, wat minder plechtig gezegd betekent dat er minder vierkante meters per persoon beschikbaar zullen zijn.
De Belastingdienst heeft (al vanaf 2010) te maken met een geleidelijk tot 400 miljoen euro per jaar oplopende taakstelling. Dat bedrag moet worden gevonden door meer efficiency en versobering (slimmer werken, centralisering en versobering van de bedrijfsvoering, goedkopere  inkoop, etc.) en door vereenvoudiging van wet- en regelgeving. Over de mogelijke gevolgen daarvan voor het aantal fte wordt niet gerept.

De projecten uit de Compacte Rijksdienst kunnen bijdragen aan het bereiken van de bezuinigingsdoelstellingen, maar de projecten van dit programma zijn nu nog niet concreet genoeg en onvoldoende onderbouwd om iets over de consequenties daarvan voor de Belastingdienst te kunnen zeggen.

Infrastructuur en Milieu
De integratie van Vrom en VenW is ‘voortvarend ter hand genomen’. Het aantal beleidsdirectoraten gaat terug van vijf naar drie, de Inspectie VenW en de Vrom-Inspectie worden samengevoegd, in de bedrijfsvoering en stafondersteuning worden ‘integratieslagen, standaardisaties en versoberingen in de dienstverlening’ doorgevoerd. Naar verwachting zal het aantal fte in de periode 2012-2018 afnemen met maximaal 2.300.

De in het regeerakkoord vastgelegde taakstelling van 17,5 procent  wordt niet evenredig over de verschillende onderdelen van het ministerie verdeeld. Voor de sectoren beleid en kennis is een verhoudingsgewijs hogere taakstelling gekozen, omdat het regeerakkoord nadrukkelijk de reductie, afbouw en overdracht van beleidstaken noemt.

Los hiervan staan de taakstellingen van de baten-lastendiensten die onder IenM vallen, met als grootste Rijkswaterstaat. Ook de taakstelling voor Rijkswaterstaat loopt op naar 17,5 procent in 2018. Ongeveer 10 procent kan worden gehaald door diverse efficiencymaatregelen, de overige 7,5 procent moet komen door, zoals het in onnavolgbaar jargon heet, ‘het kwaliteitsniveau aan te passen naar de intensiteit van het gebruik’, oftewel bepaalde taken minder intensief of helemaal niet meer te doen. Concreet betekent dat minder bediening van sluizen, minder inzet van weginspecteurs en minder verkeersbegeleiding.

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Aan OCW heeft het kabinet een structurele taakstelling van 127,5 miljoen euro afgegeven. Het departement begint rustig en heeft voor 2012 een bezuiniging van 10,5 miljoen euro ingeboekt. Alle organisatieonderdelen (inclusief de agentschappen) krijgen tot en met 2015 een efficiencykorting van jaarlijks 1,5 procent voor hun kiezen. Dat komt neer op een reductie van 63,5 fte in 2012 oplopend naar 254 fte structureel vanaf 2015 (uitgaande van het aantal fte in 2011).

Sociale Zaken en Werkgelegenheid
288 miljoen euro. Een forse taakstelling voor de bedrijfsvoering waar het SZW-domein de komende drie jaar mee te dealen heeft. De korting is naar rato van de grootte van de personele en materiële budgetten verdeeld onder het kerndepartement (41 miljoen) en de zbo’s UWV (221 miljoen) en SVB (26 miljoen). Daar bovenop komt nog de 122 miljoen aan besparingen die het kabinet Balkenende IV nog voor deze periode had ingeruimd. Dit maakt een totaal van 410 miljoen euro.

Er zal moeten worden geschrapt in taken én in arbeidsplaatsen. Honderden banen verdwijnen bij het kerndepartement en de SVB, duizenden bij het UVW. Deze laatste instantie wordt nog eens extra zwaar getroffen door de grote beleidsmatige doelstellingen, zoals de afschaffing van het re-integratiebudget WW en een besparing van 100 miljoen op de bemiddeling.

Een manier om te besparen is het verhogen van de sancties voor fraude door burgers en bedrijven. Vanaf 1 januari 2012 is dat de taak van de Inspectie SZW, die zal bestaan uit de samengevoegde Arbeidsinspectie, de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD) en de Inspectie Werk en Inkomen (IWI). Hoewel SZW het komende jaar nog geen concrete besparingen heeft ingeboekt, moet er volgens het kabinet in 2018 zo’n 339 miljoen euro structureel zijn omgebogen.

Veiligheid en Justitie
De bestaande processen worden ‘opnieuw kritisch bezien’ als het gaat om efficiency. Ook valt in dit verband het woord versoberen. Een en ander zal personele effecten hebben, maar de begroting is daar nog erg vaag over. Er kan worden gedacht aan ‘een zekere daling van het aantal medewerkers in het primaire proces’, maar de omvang daarvan is ‘voorshands moeilijk kwantitatief te duiden’.

Dat ligt anders voor de baten-lastendiensten die onder V&J vallen. Bij de Dienst Justitiële Inrichtingen gaat het aantal ambtelijke fte’s tot 2015 licht omlaag en er wordt zeer fors bezuinigd op de post ‘overig personeel’ (veelal via uitzendbureaus ingehuurde werknemers). Bij het Centraal Justitieel Incassobureau blijft het aantal fte’s op peil. Het Nederlands Forensisch Instituut kan de komende jaren – als een van de weinige overheidsinstellingen – een kleine groei van het aantal fte’s tegemoet zien als gevolg van het programma Veiligheid begint bij Voorkomen.

Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Eerlijk zullen we alles delen. Dat telt ook voor de bezuinigingen, vindt VWS. De taakstelling is dan ook evenredig verdeeld over het kerndepartement (inclusief inspecties, raden en het SCP) en de baten-lastendiensten en zbo’s. Het regeerakkoord heeft VWS een generieke korting op personeel en materieel van 4,5 procent netto in 2015 toebedeeld. Deze taakstelling loopt op tot zo’n 30 miljoen euro. Samen met de eerder opgelegde bezuinigingsdoelstellingen van het vorige kabinet komt de totale taakstelling neer op bijna 52 miljoen euro structureel.

Het thuisministerie wedt op drie paarden om dit te realiseren: de kostenbudgetten van het apparaat worden gekort met 6 procent, de inhuur van externen moet worden teruggedrongen tot maximaal 10 procent en er moet worden bezuinigd op de specifieke materiële budgetten. Vanaf 2012 geldt de ‘comply or complain’-norm, iedere VWS-afdeling die meer dan 10 procent externen inhuurt heeft wat uit te leggen.