Europa steeds meer 'top secret'

Het Verdrag van Schengen was in 1985 een belangrijke stimulans voor de EU om zich met interne veiligheid bezig te gaan houden. De mogelijkheid om ‘grenzenloos’ door de Unie te reizen betekende immers dat het begrip nationale veiligheid een andere dimensie kreeg. Sindsdien zijn agentschappen ontstaan als Europol en Frontex.

Weliswaar zijn die bedoeld als puur uitvoerende en adviserende organisaties, maar in de praktijk is de grens tussen uitvoering en beleid diffuus. Met hun – veelal geheime of vertrouwelijke – informatie en analyses hebben de agentschappen immers grote invloed op de beleidskeuzen. Ook nemen de activiteiten op veiligheidsgebied toe. Zo heeft Europol inmiddels veel overeenkomsten met landen buiten de EU gesloten over de uitwisseling van informatie.

In dat ‘geheime’ Europa krijgen steeds meer documenten de classificatie ‘geheim’ of ‘vertrouwelijk’. Een vorm van classificatie is tegenwoordig zelfs al mogelijk als er in een document sprake is van ‘de belangen van de Europese Unie’ of ‘de belangen van een of meer van de lidstaten’. Dat zijn catch-all criteria die veel uitgebreider zijn dan het verzekeren van de interne of externe veiligheid. En: ze gelden niet alleen voor instellingen van de Unie, maar ook voor de lidstaten.

Dat laatste is geen dode letter, merkte de Eerste Kamer eerder dit jaar. De senaat had een document van de Europese Commissie met een ontwerp-mandaat voor de onderhandelingen over een overeenkomst inzake de bescherming van persoonsgegevens tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten op haar website geplaatst. Dat stuk was vertrouwelijk, maar via een Britse klokkenluiderssite openbaar geworden en dus, zo redeneerde de senaat, onderdeel van het publieke domein. Desondanks sommeerde de EU-Commissie via achtereenvolgens de ministers Hirsch Ballin en Opstelten het document te verwijderen, wat de senatoren – met voldoende vertraging om hun gezicht niet te verliezen – na stevige druk van de ministers ook hebben gedaan. De actie van de Commissie vestigde overigens juist extra de aandacht op iets wat volgens haar vertrouwelijk diende te blijven, maar dat werd voor lief genomen.

Niet alleen krijgt de Unie zo steeds meer greep op wat in de lidstaten wel of niet openbaar mag worden gemaakt, er is ook sprake van een autonome ontwikkeling naar wat Curtin ‘overclassificatie’ noemt. Onder het motto ‘better safe than sorry’ neigen ambtenaren ernaar om een document voor de zekerheid maar een vorm van classificatie mee te geven. Volgens deskundigen is in de Verenigde Staten 50 tot 90 procent van alle geclassificeerde documenten overgeclassificeerd (bijvoorbeeld ‘geheim’ terwijl ‘vertrouwelijk’ voldoende zou zijn), of zelfs helemaal ten onrechte van een classificatie voorzien.

Voor de EU zijn geen cijfers beschikbaar, maar waarom zou het hier anders zijn? Ook het document waar de Eerste Kamer zoveel problemen mee kreeg was niet zo brisant dat het een dergelijke classificatie verdiende. De groei van het aantal geheime stukken lijkt dan ook vooral een gevolg van het al een eeuw geleden door Max Weber gesignaleerde verschijnsel dat bureaucratieën de neiging hebben hun activiteiten zoveel mogelijk af te schermen van de lastige buitenwereld.

Curtin vindt het merkwaardig dat er steeds meer wordt gesproken over transparantie – geholpen door sites als Wikileaks – maar dat er desondanks zo weinig aandacht is voor deze ontwikkeling. Alleen een betere, wettelijke regeling van wat precies geheim of vertrouwelijk dient te zijn, plus een goed geregeld toezicht hierop, kan een einde maken aan de sluipende groei van ‘top secret Europe’.