Opschaling bestuur moet voortvarender

Dat vindt de Raad voor het openbaar bestuur in reactie op de vorige maand gepresenteerde kabinetsnota Bestuur en bestuurlijke inrichting: tegenstellingen met elkaar verbinden. De raad is met haar advies gekomen op verzoek van de Tweede Kamer.

De raad is het met het kabinet eens dat schaalvergroting nodig kan zijn. Vooral kleinere gemeenten hebben vaak te weinig professionaliteit voor het uitvoeren van bepaalde taken; met de door het Rijk aangekondigde decentralisaties zal dat probleem alleen maar toenemen. De raad schrijft: ‘Een substantiële, meer dan marginale schaalvergroting, zowel voor de huidige gemeenten als provincies (zal) in heel het land noodzakelijk blijken te zijn.’ Zelfs het principe dat gemeentelijke herindeling alleen kan plaatsvinden van onderop – dus met draagvlak van de bevolking – moet daarvoor wellicht worden verlaten.

De raad vindt het vreemd dat de huidige WGR+constructies (de stadsgewesten) worden verboden, omdat die met name in de Randstad juist kunnen dienen als opmaat naar verdere bestuurlijke opschaling. Hun verdwijnen dreigt te leiden tot versnippering van ‘bestuurlijke arrangementen’, bijvoorbeeld op het gebied van jeugdzorg, veiligheid, maatschappelijke zorg en ruimtelijke afstemming. ‘Of dat leidt tot minder of juist meer bestuurlijke drukte moet nog maar worden afgewacht.’

De raad waarschuwt tegelijk dat de aangekondigde decentralisaties alleen een succes zullen worden als het kabinet én het parlement zich na het overdragen van de taken er niet meer mee bemoeien, netjes gezegd hun ‘eigen sturingsambities loslaten’. Sturing zou hooguit nog moeten plaatsvinden op gewenste maatschappelijke effecten (outcome) en in ieder geval niet op geld (input) of op streefgetallen (output).

Kritiek is er op de puur economische benadering van het bestuurlijke probleem. Dat is weliswaar belangrijk, maar bestuurlijke hervormingen zijn volgens de raad ook nodig voor het versterken van de democratische legitimiteit. De ROB haakt daarmee aan bij haar eigen, in 2010 uitgebrachte advies Vertrouwen op democratie. Eén pagina verderop wordt het nog onomwondener gezegd: de schaalvergroting moet samengaan met politieke hervormingen om het vertrouwen van burgers in politici en politieke partijen terug te winnen. Zelfs de metafoor van het kabinet dat de overheid een ‘Zwitsers zakmes’ is, wordt gefileerd: ‘Zo een instrument is heel handig en veelzijdig, maar ontbeert toch knopjes voor interactie en communicatie.’