Jury: 'Het gaat zeker ook om lef'

De acht leden tellende jury onder leiding van voorzitter Marianne Heeremans was voor de beraadslagingen over de keuze van de best presterende ambtenaar van het afgelopen jaar te gast bij Het Expertise Centrum in Den Haag. Het doel van de verkiezing: tegenover alle gemopper op de overheid ambtenaren in een positief daglicht stellen. ‘Er wordt veel goed werk geleverd, dat willen we laten zien,’ legt PM-hoofdredacteur Cindy Castricum uit.

Heeremans begint met het signaleren van een paar verschillen ten opzichte van vorig jaar. Er zitten ditmaal meer vrouwen in de jury dan de vorige keer en de juryleden zitten iets minder dicht op ‘Den Haag’. Vorig jaar kenden veel juryleden genomineerden dan ook persoonlijk, wat dit keer minder het geval is. Ze is daar blij mee: ‘Het is goed dat er wat meer afstand is.’

Dit keer zijn er toevalligerwijs ook tamelijk weinig Haagse ambtenaren op de lijst terecht gekomen, er is sprake van een mooie verdeling over het land. Opvallend is dat er bij de vijftien ‘toppers’ relatief meer beleidsambtenaren dan uitvoerende ambtenaren zitten in vergelijking met de hele lijst van 110 nominaties. ‘Beleid wordt als sector nog steeds interessanter gevonden dan uitvoering,’ constateert Heeremans. De jury ziet dat anders, zo zal blijken.

De opmerking van Martijn van der Steen dat veel genomineerden ‘aan de rand zitten’ vormt de aftrap voor de discussie over wat iemand nu tot de best presterende ambtenaar maakt. Het blijkt nog niet zo eenvoudig te zijn om het daarover eens te worden. Gaat het om een eenmalige, uitzonderlijk goede prestatie of om jarenlang degelijk en betrouwbaar werk afleveren? En gaat het om het verrichten van taken binnen de overheidsorganisatie of om optreden naar buiten, contacten leggen met burgers, maatschappelijk organisaties, bedrijven? De rand die Van der Steen noemt blijkt een aspect te zijn dat veel juryleden belangrijk vinden. Hij bedoelt ermee het opereren op het snijvlak van overheid en samenleving, ambtenaren die zich hier bevinden slagen erin te verbinden en vertrouwen te wekken bij partners buiten de overheid.

Robbert-Jan Poerstamper herkent de hierboven genoemde verschillen tussen de genomineerden: sommigen hebben één keer een project goed afgerond, anderen hebben juist over een periode van jaren goed gepresteerd en krijgen daardoor met hun nominatie een soort oeuvreprijs. D66-Kamerlid Wassila Hachchi, enkele jaren geleden zelf jonge ambtenaar van het jaar, signaleert dat het niet alleen om vaardigheden gaat, maar ook een kwestie van karakter is. Zeker, reageert Heeremans: ‘Dat past ook in het tijdsbeeld. Het gaat niet alleen meer om vakbekwaamheid en om politiek gevoel, het gaat zeker ook om lef.’

Ideale ambtenaar
Juryvoorzitter Heeremans werpt de vraag op wat nu écht van belang is, oftewel: wanneer blinkt een presterende ambtenaar uit? Veel van de al genoemde punten komen opnieuw langs. Als je de verschillende opmerkingen samenvoegt en er een nietje doorheen slaat, heb je een soort ‘handboek ideale ambtenaar’. Hij of zij moet verbinden en resultaten willen zien, vindt Erik Gerritsen. Iets bijzonders neerzetten en iets van je persoonlijkheid verbinden met je taak, is voor Erik Heijdelberg een criterium. Van der Steen wijst erop dat mensen soms eigenlijk ten onrechte ‘zichtbaar worden’ doordat ze een ‘enorme antenne’ hebben voor succesvolle projecten en daar snel resultaat mee weten te boeken. ‘Het gaat ook om volharding, dat je in een moeilijk project durft te duiken.’

Voor Hachchi is het belangrijk dat een ambtenaar over grenzen heen durft te gaan, creatief durft te denken en handelen en goed kan samenwerken met andere partijen buiten de overheid.

Heeremans vindt het bedenken van beleid alleen onvoldoende. ‘Een goede ambtenaar moet zich ook afvragen waar het beleid eigenlijk toe dient en de uitvoering in dat beleid weten te vertalen.’

‘Tactvol tegendraads’
De discussie verschuift daarmee naar het belang van uitvoering, dat de jury een tikje hoger lijkt te waarderen dan beleid. Zeker de ‘pure’ beleidsambtenaar wordt stevig aangepakt door enkele juryleden. Leo Smits zegt daarover: ‘In Den Haag heerst nog steeds vaak het idee dat het primaat bij de beleidsambtenaar ligt, je ziet de houding van “wij doen het denkwerk wel”, en vervolgens mogen anderen in Assen of Sittard het uitvoeren. Dat is niet goed.’ Een herkenbaar beeld, vindt Van der Steen. ‘Maar,’ vervolgt hij. ‘We hebben beleidsambtenaren, die in Nederland een soort subdiscipline vormen tussen juristen, economen en uitvoerders ook broodnodig om de werkelijkheid te doorgronden.’ Hachchi voegt er nog aan toe dat er niets mis is met een beleidsambtenaar, ‘als hij maar een brug naar de uitvoering weet te maken’, stelt ze. 

Van der Steen waarschuwt dat innovativiteit niet moet worden overgewaardeerd. ‘Innovatief zijn is belangrijk, maar ook “going concern” is van belang, en ook daarbij moet goed worden gepresteerd.’ Er komt een aantal wenselijke eigenschappen langs. Inspirerend leiderschap, ook al ben je geen leidinggevende (Poerstamper), gedrevenheid en eigen passie combineren met wat de politiek opdraagt (Smits); eigen autonomie hebben (Poerstamper); niet slaafs zijn (Smits). 

Heeremans vat het laatste samen in het begrip ‘tactvol tegendraads’. Precies, beaamt Gerritsen: ‘Mensen die alleen maar doen wat de minister zegt zijn rampzalig. Maar als de beslissing eenmaal genomen is, moet je ervoor gaan, ook als je het er niet mee eens bent. Een ambtenaar moet nooit zijn eigen gelijk gaan bewijzen.’

Top 15
De discussie levert een aantal punten op: de ideale ambtenaar heeft lef, verbindt, heeft volharding, inspireert, zet iets bijzonders neer en komt met resultaten. Met die gedachten in het achterhoofd wordt vervolgens een kritische blik geworpen op de lijst met de vijftien ambtenaren die de meeste stemmen hebben gekregen.

Al snel blijkt dat de jury tot een andere winnaar zal komen dan degene op wie de meeste stemmen zijn gevallen. Publiekswinnaar Wendy de Haas van GGD Zaanstreek-Waterland heeft goed werk geleverd, daar is de jury het mee eens, maar er is geen sprake van verbinding leggen met partijen buiten de overheid. De jury concludeert: deze kandidaat heeft een goede, maar geen uitzonderlijke prestatie geleverd.

Maar wie wordt het dan wel? De verschillende ‘pitches’ van de kandidaten worden scherp beoordeeld. Het verhaal van een kandidaat die er voor een van de juryleden ‘echt met kop en schouders bovenuit steekt’, komt er bij een ander absoluut niet door. Een andere kandidaat maakt indruk, maar valt af als de jury bij nadere beschouwing concludeert dat de genoemde en geroemde activiteiten eigenlijk los staan van het ambtenaar-zijn. En een derde verdwijnt van de lijst omdat zijn ‘pitch’ vooral over zijn juridische status gaat en weinig tot niets meldt over het geleverde werk of bijzondere prestaties. Nadat een aantal kandidaten is afgevallen volgt een tweede ronde waarin de jury het verrassend snel eens is over de top drie.

De best presterende ambtenaar 2011 wordt Renate Westdijk, projectleider bij het Mobiliteitscentrum UWV in Leeuwarden. Smits: ‘Goed dat ze knalhard aangeeft wat het resultaat van haar werk is.’ Op de tweede plaats eindigt Ron Genders, beleidsmedewerker van de gemeente Peel en Maas. Hachchi: ‘Dit is iemand die met iedereen kan omgaan. Flexibiliteit en goed communiceren zijn voor de ambtenaar anno 2012 van groot belang.’ En op de derde plaats komt Raymond Vermeer, wijkagent in Eindhoven. Heeremans: ‘Als je op dit moment in het politievak opvalt, dan ben je in een hele grote plas water komen bovendrijven. Het is knap als dat je lukt.’